نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• زهرا عبداله پور ¹
• علی اکبر نظری سامانی ¹
• محمود عرب خدری ²

¹ گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

² پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

چکیده

شناخت فرآیندهای هدررفت خاک از جمله فرسایش با توجه به فرآیند بسیار طولانی تشکیل خاک، برای حفاظت از آن اهمیت دارد. در میان انواع اشکال فرسایش خاک، تخریب ناشی از حرکت توده‌ای و فرسایش خندقی، در مقیاس حوزۀ آبخیز اهمیت بیشتری دارد. این پدیده به عنوان معیار کلیدی و عینی برای ارزیابی شدت تخریب سرزمین درنظرگرفته می‌شود. هدف از پژوهش جاری تعیین گسترۀ این فرسایش در سطح سرزمین ایران و تعیین ارتباط آن با عناصر اقلیمی (دما و بارش) و تأثیر آن بر فرسایش و رسوب در مقیاس حوزه‌های‌آبخیز است. بدین منظور ابتدا پایگاه اولیه وضعیت فرسایش خندقی بر پایه واکاوی مقاله‌ها، پایان‌نامه-ها، گزارش‌ها، طرح‌ها و برگزاری جلسه با متخصصان مربوطه و در پایان استفاده از پایگاه Google Earth تعیین و با بازدید میدانی تا حد امکان تدقیق شد. با تلفیق لایه فرسایش‌خندقی با محدوده استان‌ها، اقلیم (دومارتن) و حوزه‌های آبخیز درجه 2 تماب، میزان گسترش فرسایش خندقی در هریک ازآن‌ها مشخص شد و در پایان به بررسی رابطه بین عناصر اقلیمی، فرسایش و رسوب کل و رسوب‌ویژه با فرسایش‌خندقی در سطح حوزه‌های آبخیز درجه 2 اقدام شد. نتایج نشان داد که سطح کل فرسایش خندقی 3207314 هکتار است. استان گلستان، اقلیم نیمه‌مرطوب و حوزۀ‌‌آبخیز قره‌سو‌گرگانرود به ترتیب با میزان تراکم نسبی15/3، 2/2 و 20/8بیشترین فرسایش خندقی را دارند و رابطه بین رسوبدهی ویژه و فرسایش و رسوب کل با سطح فرسایش خندقی معنی‌دار و افزایشی بوده و با افزایش یک واحد سطح فرسایش خندقی میزان رسوبدهی 209/81تن بر کیلومتر مربع در سال افزایش یافته است. بنابراین برای تعیین درجه آسیب‌پذیری حوزه‌های درجه 2 و اولویت‌بندی مناطق نیازمند اقدامات حفاظت خاک، باید بر پایۀ عناصر در معرض خطر و احتمال رخداد فرسایش خندقی عمل کرد و همچنین، متغیرهایی همچون وضعیت کاربری اراضی کشاورزی، وجود سد، وضعیت جاده‌ها و عناصر در معرض خطر باید مورد توجه قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها

• استان گلستان
• تخریب اراضی
• فرسایش کل
• رسوب ویژه
• آسیب‌پذیری

عنوان مقاله [English]

An Investigation of gully erosion status in Iran and its relationship with erosion and sedimentation in second-order watersheds

نویسندگان [English]

• Zahra Abdollahpour ¹
• Aliakbar Nazari samani ¹
• Mahmoud Arabkhedri ²

¹ Department of Arid and Mountainous Region Reclamation, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran

² Soil Conservation and Watershed Management Research Institute (SCWMRI), Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran

چکیده [English]

Understanding the processes of soil degradation, including erosion, is crucial for its conservation, given the lengthy process of soil formation. Among various forms of soil erosion, the damage caused by mass movement and gully erosion is particularly significant at the watershed scale. This phenomenon is considered an objective and key criterion for assessing the severity of land degradation. The current research aims to determine the extent of gully erosion across Iran and investigate its relationship with climatic elements (temperature and precipitation) and its impact on erosion and sedimentation at the watershed scale. Initially, a primary database on gully erosion was established through a review of articles, theses, reports, projects, and consultations with specialists, followed by the use of Google Earth and field visits for validation. By integrating the gully erosion layer with provincial boundaries,climate (De-Martonne), and second-order watersheds ,the extent of gully erosion in each of these areas was determined. Finally, the relationship between climatic elements, total erosion and sedimentation, and specific sediment yield with gully erosion at the second-order watershed scale was examined. The results indicate that the total area affected by gully erosion is 3,207,314 hectares.Golestan Province, the semi-humid climate, and the Gorganrud-Qarasu watershed have the highest relative density of gully erosion, with values of 15.3, 2.2, and 20.8, respectively.The relationship between specific sediment yield, total erosion and sedimentation, and the area affected by gully erosion is significant and positive, with an increase of one unit in gully erosion area leading to an increase of 209.81 tons per square kilometer per year in sediment yield.Therefore, to determine the vulnerability degree of second-order watersheds and prioritize regions requiring soil conservation measures, factors such as the status of agricultural land use, presence of dams, road conditions, and elements at risk should be considered, alongside the likelihood of gully erosion occurrence.

کلیدواژه‌ها [English]

• Golestan province
• Land degradation
• total erosion
• specific sedimentation
• vulnerability