نشریه علمی - پژوهشی مرتع و آبخیزداری

چکیده ارزیابی آسیب‌پذیری و تهیه نقشه پهنه‌بندی آسیب‌پذیری، راهکاری مهم در مدیریت منابع‌آب کارست به شمار می‌رود. با توجه به وجود ژئومورفولوژی کارست توسعه‌یافته در آبخوان کارستی آژوان-بیستون و دیگر شرایط طبیعی منطقه، انتشار آلودگی در این منابع کارستی سریع و گسترده می‌باشد. و ازسوی دیگر آبخوان آژوان-بیستون نقش حیاتی در تأمین آب شرب و کشاورزی جوامع محلی اطراف خود دارد. بنابراین هدف این پژوهش، تهیه نقشه آسیب‌پذیری آبخوان کارستی آژوان-بیستون در استان کرمانشاه در برابر آلودگی‌های سطحی با استفاده از مدل COP می‌باشد. این مدل خصوصیات لایه‌های پوشاننده سطح‌آب زیرزمینی (عامل O)، تجمع جریان آب‌زیرزمینی (عامل C)، و بارش بر روی آبخوان (عامل P) را به عنوان پارامترهای ارزیابی آسیب‌پذیری ذاتی آب‌زیرزمینی مورد استفاده قرار می‌دهد. نتایج نشان می-دهد که میزان آسیب‌پذیری منطقه بین صفر تا 4/5 بدست آمد، که در نهایت به پنچ طبقه خیلی‌زیاد، زیاد، متوسط، کم و خیلی‌کم طبقه‌بندی گردید. پهنه آسیب‌پذیری خیلی‌زیاد با 9/317 کیلومتر مربع بیشترین مساحت منطقه را به خود اختصاص داده است. به طور کلی در کل منطقه به ترتیب پارامترهای C، P و O بیشترین نقش را در میزان آسیب‌پذیری منطقه دارا می‌باشند. در نهایت می‌توان گفت که مدل COP کارایی مطلوبی در ارزیابی آسیب‌پذیری آبخوان‌های کارستی دارا می‌باشد.

چکیده منابع آب کارستی از مهمترین منابع تأمین کننده آب مورد نیاز مردم جهان است که 25-20 درصد از جمعیت جهان به آنها وابسته­اند؛ این منابع تحت فشار فزاینده­ای قرار دارند و به دلیل ماهیت تغذیه نقطه­ای به مدیریت ویژه­ای نیاز دارند. در این پژوهش، با تهیه نقشه آسیب­پذیری آبخوان کارستی تنگة کنارة یاسوج با استفاده از روش COP، ضمن تبیین زون­های­ حفاظتی، محدودیت­های پیشنهادی نیز ارائه گردید. در ابتدا اطلاعات و نقشه­های زمین­شناسی و توپوگرافی مربوط به منطقه مورد نظر جمع­آوری و برای انتقال به محیط GIS رقومی شدند. برای تهیه داده­ها، نقشه­ها و اطلاعات مورد نیاز در رابطه با وضعیت کارست­شدگی، خاک و پوشش گیاهی چند نوبت بازدید و پیمایش میدانی به عمل آمد. سپس، تمامی عملیات و محاسبات ریاضی برای تهیه نقشه عوامل و زیرعامل­های مد‌نظر در روش COP شامل عامل لایه­های پوششی (O)، عامل تمرکز جریان (C) و عامل بارش (P) در محیط GIS انجام گردید. نتایج نشان داد که مقدار آسیب­پذیری آبخوان کارستی منطقه بین 6/0 تا 2/4 می­باشد که نشان­دهنده دامنه آسیب­پذیری خیلی کم تا زیاد است به طوری که سطح طبقه با آسیب­پذیری زیاد، 6/1 درصد از سطح محدوده مورد مطالعه است که بر روی سازند دورة کواترنر و مساحت محدوده با طبقه آسیب­پذیری متوسط 1/77 درصد است که عمدتا بر روی سازند آسماری، قرار گرفته است؛ همچنین بیشترین مساحت طبقه با آسیب­پذیری کم با سطح 2/21 درصدی، بر روی سازندهای پابده، گورپی و رازک واقع شده است. در نهایت، سه محدوده حفاظتی I ،IIوIII به ترتیب برای نواحی با درجه آسیب­پذیری زیاد، متوسط وکم و خیلی کم در نظر گرفته شد که در قالب نقشه حفاظتی همراه با محدودیت­های ویژه هر زون، ارائه گردید. به طور کلی می­توان مهمترین عوامل موثر بر حساسیت را به ترتیب اهمیت، مقدار بارش، تمرکز جریان و لایه­های پوششی دانست.